રાજસારકૃત પુંડરીક-કુંડરીક-સંધિ
By Kalpana Kanubhai Sheth
Summary
આ PDFમાં ગુજરાતીમાં પ્રસ્તુત રાજ્યસંકુલ કાવ્ય "પુંડરીક કુંડરીક સંધિ"ને વિષય બનાવાયું છે, જે જૈનધર્મ સંદર્ભે મુનિ રાજસાર દ્વારા સંવત ૧૭૦૩ (ઈ.સ. ૧૯૪૭)માં લખવામાં આવેલ છે. આ રચના ૧૭૩ કડીમાં વિભાજિત છે અને તેમાં મૂલ્યવાન હિન્દુ-જૈન પદાર્થચિંતન દ્વારા શાંતિ, વૈરાગ્ય અને ચારિત્રપાલનનો મહિમા દર્શાવવામાં આવ્યો છે. મુખ્ય વિગતો કાવ્યનું પાટ્યું રાજસારક્રુત છે અને તે અમદાવાદમાં રચાયું છે. તે સંવત ૧૭૦૩ પોષ સુદ સાતમની તારીખ દર્શાવે છે અને લાલ અને કાળી શાહીમાં દેવનાગરીમાં લખાયેલું છે. આ કાવ્યમાં પુંડરીક અને કુંડરીક નામના ભાઈઓના જીવનકથાનક દ્વારા આધ્યાત્મિક અને સામાજિક મૂલ્યોએ પ્રગટાવવામાં આવ્યા છે. મુખ્ય પ્રચલિત મુદ્દા છે: રાજાશાહિ સંતુષ્ટિ, રાજકીય વિભાજન, વૈરાગ્ય, દીક્ષા-આરંભ અને પુરાતત્ત્વીય મૂર્તિની વ્યવસ્થા. કુંડરીક મુનિ બની દુષ્કાળનું સામનો કરે છે તેમ છતાં અંતે મુક્તિ મેળવે છે જ્યારે પુંડરીક રાજાશાહિભાવે રાજભરતે શાંતિ અને સમૃદ્ધિ લાવે છે. કવિએ મુનિ શિષ્યપદ, ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા, અને ચારિત્રની સીમાઓ અને લઘુકાવ્યોની નાનીકુમારીક રીતમાં સુંદર રજૂઆત કરી છે. આ રચનામાં ભારતીય સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો અને જૈન તત્ત્વનું સારસંક્ષેપ થાય છે. વાર્તા માર્ગદર્શકે રીતે સંયમ, તપસ્યા, માનવ સ્વભાવમાં ચાલતું વલણ અને કર્મ-ફળ આધારિત શાસ્ત્રજ્ઞાન સમજાવે છે. અન્ય નોંધપાત્ર સંકેતાઓ કવિ રાજસાર જૈન મુદ્દાઓમાં અભયદેવસૂરીની પરંપરામાં શિષ્યતા ધરાવે છે. કાવ્યમાં જમીનગર પુંડરીકિણી નગરીનું વર્ષ્મિક અને વૈભવશાળી વર્ણન છે. આ લઘુકાવ્ય શૈલીછબી અને સુંવાળુ ભાષામાં છે, જે પ્રાચીન અને મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યના કાવ્યરૂપને વધારવામાં સહાયક છે. મુનિ કુંડરીકની જિંદગીમાં થયેલી માનસિક અને શારીરિક પરેશાનીઓનું ઉੱਚ પ્રતિબિંબ આપવામાં આવ્યું છે જે આધ્યાત્મિક ઉપદેશો માટે પાટળું છે. વર્ષ ૧૭૧૭માં વૈશાખ સુદિ ૧૧ નવીન ગ્રંથ સ્વીકારાયેલાં તરીકે નોંધાવ્યા છે. આ તમામ વિગતો PDF ના મૂળ ગ્રંથને આધારે ચોકસાઈથી લેવામાં આવેલી છે અને સાચી રીતે સંક્ષિપ્ત રજુઆત છે. નોંધનીય છે કે કાવ્યની વૈશ્વિક ઝડપ અને પરંપરાગત વિષયવસ્તુ સાથે સાથે સામાજિક-ધાર્મિક સંદેશ પણ આમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે.
Conclusion
આ PDFમાં આપવામાં આવેલી કૃતિ "પુંડરીક કુંડરીક સંધિ"નું નિષ્કર્ષ એવો છે કે, આ સંધિકાવ્યમાં કવિ રાજસાર જૈન સંસ્કૃતિ અને ચારિત્રપાલનના ઉપદેશને ખૂબ જ સુંદર રીતે રજૂ કરે છે. કાવ્ય નાયક પુંડરીક અને કુંડરીક ભાઈઓના જીવન કથાનકમાં વૈરાગ્ય, રાજકીય જવાબદારી, તપસ્યા અને આધ્યાત્મિક સંઘર્ષોની રજૂઆત કરાય છે, જે માનવીના દૈનિક અને આધ્યાત્મિક જીવન વચ્ચે સંતુલન સાધવાનો સંદેશ આપે છે. કવિએ સંવત ૧૭૦૩માં આ રચના કરીને એ દર્શાવ્યું કે શુદ્ધ ચારિત્ર પાળવાથી તથા તપસ્યા દ્વારા માનવી અતિશય ચર્ચિત, મૌન અને શાંતિથી પૂર્ણ જીવન જીવી શકે છે. મુનિ કુંડરીકના આંતરિક સંઘર્ષ અને અંતિમ મુક્તિનાં માર્ગદર્શનનું એ અત્યંત લઘુતરૂપ, સંયમિત અને સ્પષ્ટ વર્ણન આ સાહિત્યકૃત્તિનું વિશેષ મહત્વ છે. અનેક મુશ્કેલીઓ વચ્ચે પણ રાજકીય અને ધાર்மિક જીવનના મુલ્યોનું પાલન કરવું કાવ્યનું મહત્વપૂર્ણ પાઠ છે. આ સંધિકાવ્ય એકાગ્રચિત્તતાથી સાંભળનારના મનોરથ પૂર્ણ કરાવવા સક્ષમ છે અને તે ક્ષેમ, કુંશલતા અને આનંદ કેમ પ્રાપ્ત થાય તે દર્શાવે છે. કવિએ અંતે પોતાના ગુરુ અને ગચ્છ પરંપરા સાથે સંકળાયેલ આ કૃતિનું સમાપન "ઈતિ શ્રી પુંડરીક કુંડરીક મુનિ સંધિઃ સમાપ્તઃ" આ રીતે દર્શાવ્યું છે, જે પરંપરાગત ગુજરાતી સાહિત્યમાં એક સુંદર સંજોગ છે.