Browse articles

प्राकृत आगम साहित्य : एक विमर्श

By Sagarmal Jain

Vol. 362013pp. 91-123Hindi

Summary

यह लेख प्राकृत आगम साहित्य की अंतर्वस्तु, संरचना और महत्त्व पर एक समग्र विमर्श प्रस्तुत करता है। जैन परम्परा में आगम ग्रन्थ आचार, भिक्षुचर्या, दार्शनिक सिद्धान्त, तपश्चर्या और कर्म सिद्धान्त जैसे विषयों का विस्तृत प्रतिपादन करते हैं। लेखक आगम साहित्य के छह अंग और बारह उपांग का संक्षिप्त परिचय देता है और बताता है कि कैसे आचार्यों ने इन्हें मौखिक परम्परा से लिखित रूप में संहिताबद्ध किया। प्राकृत भाषा की भूमिका पर विशेष बल दिया गया है; यह भाषा न केवल तत्कालीन जनसमुदाय की बोली थी बल्कि आध्यात्मिक शिक्षाओं को सहज बनाने में भी समर्थ थी। लेख में आगम पाण्डुलिपियों की संरक्षा, टीकाओं की आवश्यकता और आधुनिक भाषाओं में अनुवाद की चुनौतियों पर चर्चा है। साथ ही प्रामाणिकता सम्बन्धी विवादों, विभिन्न सम्प्रदायों द्वारा अंगीकार किए गए ग्रन्थों और विचारधाराओं के अंतर पर भी प्रकाश डाला गया है। लेखक का तर्क है कि आगम साहित्य के गहन अध्ययन से न केवल जैन धर्मशास्त्र की गहराई समझी जा सकती है बल्कि भारतीय साहित्यिक परम्परा में प्राकृत की गौरवपूर्ण स्थिति भी स्थापित होती है।

Conclusion

प्राकृत आगम साहित्य जैन धर्म का मूल आधार है। इसकी संरक्षण, संपादन और आधुनिक भाषाओं में व्याख्या करना समय की आवश्यकता है ताकि आगामी पीढ़ियाँ इस आध्यात्मिक धरोहर से लाभान्वित हो सकें। लेख के अनुसार आगमों का तुलनात्मक अध्ययन जैन दर्शन की विशेषताओं को स्पष्ट करता है और प्राकृत भाषा की महिमा को रेखांकित करता है।

Article order

In this issue

Vol. 36
1-9On the Antiquity and Original Parts of the 'Puṇḍarīka Adhyayana,' Sūtrakṛtāṅga (II)M. A. Dhaky10-12A note on the Jina Image from Meḍatā, RajasthanM. A. Dhaky13-19Significance of Geometry in the R̥gvedaParameswaran Murthiyedath20-31Consciousness: A Critical Observation (With Reference to Advaita Vedānta, Science and Brahmakumārīs Philosophy)Sureshwar Meher32-40Issues of Philosophy of Language in Jaina PhilosophyShruti Rai, Surjya Kamal Borah41-46The Causation theory in Ayurveda PhilosophyVijay Kumar Meena47-58The Philosophy of Ramakrishna ParamahansaDyuti Jayendrakumar Yajnik59-66Rāmcaritābhidratnam: A Literary JugglerSatyavrat Verma67-90The Oral Traditions of Epics in GujaratHasu Yajnik91-123प्राकृत आगम साहित्य : एक विमर्शSagarmal JainCurrent article124-129भारतीय मृण्मूर्ति कला के आधारTanuja Singh130-136पुराणों में देवी सरस्वतीVarshaben H. Patel137-153पंचचरियां : एक सर्वेक्षणSagarmal Jain154-169शाकुन्तल की प्राकृतवृत्ति एवं प्राकृतखण्डायाचोंVasantkumar M. Bhatt170-178ज्ञान-क्षेय मीमांसा – जैन दर्शन का वैशिष्ट्यAlpana Jain179-210स्वातन्त्र्योत्तर भारत में पाण्डुलिपियों का संग्रह एवं सूचीकरणVijayashankar Shukla211-219વેદની કૃષિવિદ્યાMahendra Kumar Ambalal220-227વૈદિક વાઙમયમાં તત્કાલીન સમાજનું નિરૂપણAlkesha D. Vanik228-235કવિ શ્રી સોમપ્રભાચાર્ય કૃત 'श्रृङ्गारवैराग्यतरङ्गिणी' માં ચમત્કૃતિSurekha K. Patel236-269ધનપાલ : પાણિનિય ધાતુપાઠનો એક અપ્રસિદ્ધ વૃત્તિકારNilanjana S. Shah270-280ગુજરાતી લોકરામાયણHasu Yajnik281-288છૂંદણાં (માનવસૌંદર્યની સાંસ્કૃતિક યાત્રા)Bhimji Khachariya289-294‘धम्म’ एक मात्र ताराणहार : पुस्तक की समीक्षाSagarmal Jain295-299પરંપરાયુક્ત વિચારણાની રાહ પરNaresh Shukla300-318અક્ષરપુરુષોત્તમમાહાત્મ્યમ્Sadhu Shrutiprakashdas

Original PDF

Inline viewer

Checking source PDF

The viewer will load here if the archive file is reachable.

Continue reading

Related articles

Sambodhi

અક્ષરપુરુષોત્તમમાહાત્મ્યમ્

By Sadhu Shrutiprakashdas

2013
Sambodhi

स्वातन्त्र्योत्तर भारत में पाण्डुलिपियों का संग्रह एवं सूचीकरण

By Vijayashankar Shukla

2013
Sambodhi

ચેતન ચેતઉ રે–સ્તવન

By Rasila Kadia

2005
Sambodhi

पंचचरियां : एक सर्वेक्षण

By Sagarmal Jain

2013
Sambodhi

મૂર્ખ પ્રતિબોધની સજઝાય

By Rasila Kadia

2005
Sambodhi

Rāmcaritābhidratnam: A Literary Juggler

By Satyavrat Verma

2013