Browse articles

पंचचरियां : एक सर्वेक्षण

By Sagarmal Jain

Vol. 362013pp. 137-153Hindi

Summary

"पंचचरियां" शीर्षक से लिखित इस लेख में लेखक जैन परम्परा की पाँच प्रमुख साधना‑प्रथाओं या आचार्यों का सर्वेक्षण प्रस्तुत करता है। वह बताता है कि धर्म, ज्ञान, तप, दान और उपासना जैसे पाँच चरित्रों को विकसित करना मोक्षमार्ग का मूलाधार है। प्रत्येक चर्या के ऐतिहासिक विकास, प्रमुख आचार्यों द्वारा प्रतिपादित सिद्धान्तों और समाज पर पड़े प्रभाव का बारीकी से विश्लेषण किया गया है। लेख में इन पाँचों के स्त्रोत ग्रन्थों—उपदेशमाला, तत्वार्थसूत्र आदि—का संदर्भ देते हुए बताया गया है कि कैसे इन सिद्धान्तों ने साधक को व्यवहारिक मार्गदर्शन प्रदान किया। यह भी स्पष्ट किया गया है कि इन चर्याओं का अभ्यास अकेले साधु‑संन्यासियों तक सीमित नहीं रहा बल्कि ग्रहस्थ समाज ने भी इन्हें अपनाया। लेखक सूचनात्मक तालिकाओं और उदाहरणों के माध्यम से विषय को सहज बनाता है।

Conclusion

पंचचरियां साधक को आत्मसंयम, दानशीलता और आध्यात्मिक अनुशासन का पाठ पढ़ाती हैं। इस सर्वेक्षण का निष्कर्ष है कि इन प्रथाओं का युगानुकूल रूप से पालन व्यक्ति और समाज दोनों के नैतिक विकास में सहायक हो सकता है। लेख आगे अनुसंधान की संभावनाओं की ओर संकेत करता है ताकि इन पारम्परिक शिक्षाओं को आधुनिक संदर्भ में पुनर्स्थापित किया जा सके।

Article order

In this issue

Vol. 36
1-9On the Antiquity and Original Parts of the 'Puṇḍarīka Adhyayana,' Sūtrakṛtāṅga (II)M. A. Dhaky10-12A note on the Jina Image from Meḍatā, RajasthanM. A. Dhaky13-19Significance of Geometry in the R̥gvedaParameswaran Murthiyedath20-31Consciousness: A Critical Observation (With Reference to Advaita Vedānta, Science and Brahmakumārīs Philosophy)Sureshwar Meher32-40Issues of Philosophy of Language in Jaina PhilosophyShruti Rai, Surjya Kamal Borah41-46The Causation theory in Ayurveda PhilosophyVijay Kumar Meena47-58The Philosophy of Ramakrishna ParamahansaDyuti Jayendrakumar Yajnik59-66Rāmcaritābhidratnam: A Literary JugglerSatyavrat Verma67-90The Oral Traditions of Epics in GujaratHasu Yajnik91-123प्राकृत आगम साहित्य : एक विमर्शSagarmal Jain124-129भारतीय मृण्मूर्ति कला के आधारTanuja Singh130-136पुराणों में देवी सरस्वतीVarshaben H. Patel137-153पंचचरियां : एक सर्वेक्षणSagarmal JainCurrent article154-169शाकुन्तल की प्राकृतवृत्ति एवं प्राकृतखण्डायाचोंVasantkumar M. Bhatt170-178ज्ञान-क्षेय मीमांसा – जैन दर्शन का वैशिष्ट्यAlpana Jain179-210स्वातन्त्र्योत्तर भारत में पाण्डुलिपियों का संग्रह एवं सूचीकरणVijayashankar Shukla211-219વેદની કૃષિવિદ્યાMahendra Kumar Ambalal220-227વૈદિક વાઙમયમાં તત્કાલીન સમાજનું નિરૂપણAlkesha D. Vanik228-235કવિ શ્રી સોમપ્રભાચાર્ય કૃત 'श्रृङ्गारवैराग्यतरङ्गिणी' માં ચમત્કૃતિSurekha K. Patel236-269ધનપાલ : પાણિનિય ધાતુપાઠનો એક અપ્રસિદ્ધ વૃત્તિકારNilanjana S. Shah270-280ગુજરાતી લોકરામાયણHasu Yajnik281-288છૂંદણાં (માનવસૌંદર્યની સાંસ્કૃતિક યાત્રા)Bhimji Khachariya289-294‘धम्म’ एक मात्र ताराणहार : पुस्तक की समीक्षाSagarmal Jain295-299પરંપરાયુક્ત વિચારણાની રાહ પરNaresh Shukla300-318અક્ષરપુરુષોત્તમમાહાત્મ્યમ્Sadhu Shrutiprakashdas

Original PDF

Inline viewer

Checking source PDF

The viewer will load here if the archive file is reachable.

Continue reading

Related articles

Sambodhi

प्राकृत आगम साहित्य : एक विमर्श

By Sagarmal Jain

2013
Sambodhi

અક્ષરપુરુષોત્તમમાહાત્મ્યમ્

By Sadhu Shrutiprakashdas

2013
Sambodhi

स्वातन्त्र्योत्तर भारत में पाण्डुलिपियों का संग्रह एवं सूचीकरण

By Vijayashankar Shukla

2013
Sambodhi

ચેતન ચેતઉ રે–સ્તવન

By Rasila Kadia

2005
Sambodhi

મૂર્ખ પ્રતિબોધની સજઝાય

By Rasila Kadia

2005
Sambodhi

Rāmcaritābhidratnam: A Literary Juggler

By Satyavrat Verma

2013