Browse articles

स्वातन्त्र्योत्तर भारत में पाण्डुलिपियों का संग्रह एवं सूचीकरण

By Vijayashankar Shukla

Vol. 362013pp. 179-210Hindi

Summary

स्वतंत्रता के बाद भारत में पाण्डुलिपियों की खोज, संरक्षण और सूचीकरण को नया प्रोत्साहन मिला। इस लेख में लेखक राष्ट्रीय अभिलेखागार, विश्वविद्यालय पुस्तकालयों, अनुसंधान संस्थानों और धार्मिक मठों द्वारा संचालित पाण्डुलिपि परियोजनाओं का वर्णन करता है। वह बताता है कि कैसे सरकारी योजनाओं, यूनेस्को‑प्रायोजित कार्यक्रमों और निजी संस्थाओं ने संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश और क्षेत्रीय भाषाओं की लाखों पाण्डुलिपियाँ एकत्रित करने में योगदान दिया। सूचीकरण की प्रक्रियाओं—सामान्य विवरण, विषयानुक्रम, सामग्री विश्लेषण और सूक्ष्म फोटोग्राफी—पर चर्चा की गई है। लेखक उन समस्याओं का भी उल्लेख करता है जो इस क्षेत्र को प्रभावित करती हैं, जैसे अपर्याप्त वित्त, प्रशिक्षित कर्मचारियों की कमी, और नाजुक सामग्री के संरक्षण में तकनीकी बाधाएँ। इसके बावजूद, कई संस्थानों ने महत्वपूर्ण ग्रन्थों को सुसंरक्षित कर डिजिटल प्रारूप में उपलब्ध कराया है। यह प्रयास भारतीय ज्ञान परम्परा के पुनरुत्थान में महत्वपूर्ण माना गया है।

Conclusion

स्वातन्त्र्योत्तर भारत में पाण्डुलिपि संरक्षण के प्रयासों ने समृद्ध सांस्कृतिक धरोहर को संरक्षित करने की दिशा में महत्वपूर्ण कदम उठाए हैं। लेख का निष्कर्ष है कि इन प्रयासों को और व्यापक बनाने, विशेषज्ञों को प्रशिक्षित करने और आधुनिक तकनीक का उपयोग करने से भविष्य की पीढ़ियाँ इस अमूल्य विरासत से लाभ उठा सकेंगी।

Article order

In this issue

Vol. 36
1-9On the Antiquity and Original Parts of the 'Puṇḍarīka Adhyayana,' Sūtrakṛtāṅga (II)M. A. Dhaky10-12A note on the Jina Image from Meḍatā, RajasthanM. A. Dhaky13-19Significance of Geometry in the R̥gvedaParameswaran Murthiyedath20-31Consciousness: A Critical Observation (With Reference to Advaita Vedānta, Science and Brahmakumārīs Philosophy)Sureshwar Meher32-40Issues of Philosophy of Language in Jaina PhilosophyShruti Rai, Surjya Kamal Borah41-46The Causation theory in Ayurveda PhilosophyVijay Kumar Meena47-58The Philosophy of Ramakrishna ParamahansaDyuti Jayendrakumar Yajnik59-66Rāmcaritābhidratnam: A Literary JugglerSatyavrat Verma67-90The Oral Traditions of Epics in GujaratHasu Yajnik91-123प्राकृत आगम साहित्य : एक विमर्शSagarmal Jain124-129भारतीय मृण्मूर्ति कला के आधारTanuja Singh130-136पुराणों में देवी सरस्वतीVarshaben H. Patel137-153पंचचरियां : एक सर्वेक्षणSagarmal Jain154-169शाकुन्तल की प्राकृतवृत्ति एवं प्राकृतखण्डायाचोंVasantkumar M. Bhatt170-178ज्ञान-क्षेय मीमांसा – जैन दर्शन का वैशिष्ट्यAlpana Jain179-210स्वातन्त्र्योत्तर भारत में पाण्डुलिपियों का संग्रह एवं सूचीकरणVijayashankar ShuklaCurrent article211-219વેદની કૃષિવિદ્યાMahendra Kumar Ambalal220-227વૈદિક વાઙમયમાં તત્કાલીન સમાજનું નિરૂપણAlkesha D. Vanik228-235કવિ શ્રી સોમપ્રભાચાર્ય કૃત 'श्रृङ्गारवैराग्यतरङ्गिणी' માં ચમત્કૃતિSurekha K. Patel236-269ધનપાલ : પાણિનિય ધાતુપાઠનો એક અપ્રસિદ્ધ વૃત્તિકારNilanjana S. Shah270-280ગુજરાતી લોકરામાયણHasu Yajnik281-288છૂંદણાં (માનવસૌંદર્યની સાંસ્કૃતિક યાત્રા)Bhimji Khachariya289-294‘धम्म’ एक मात्र ताराणहार : पुस्तक की समीक्षाSagarmal Jain295-299પરંપરાયુક્ત વિચારણાની રાહ પરNaresh Shukla300-318અક્ષરપુરુષોત્તમમાહાત્મ્યમ્Sadhu Shrutiprakashdas

Original PDF

Inline viewer

Checking source PDF

The viewer will load here if the archive file is reachable.

Continue reading

Related articles

Sambodhi

प्राकृत आगम साहित्य : एक विमर्श

By Sagarmal Jain

2013
Sambodhi

અક્ષરપુરુષોત્તમમાહાત્મ્યમ્

By Sadhu Shrutiprakashdas

2013
Sambodhi

ચેતન ચેતઉ રે–સ્તવન

By Rasila Kadia

2005
Sambodhi

पंचचरियां : एक सर्वेक्षण

By Sagarmal Jain

2013
Sambodhi

મૂર્ખ પ્રતિબોધની સજઝાય

By Rasila Kadia

2005
Sambodhi

Rāmcaritābhidratnam: A Literary Juggler

By Satyavrat Verma

2013